Czym się różni pianino od fortepianu?

Myślisz o zakupie instrumentu i nie wiesz, czym dokładnie różni się pianino od fortepianu? Z tego tekstu dowiesz się, jak je rozpoznać, jak brzmią i który lepiej sprawdzi się w Twoim domu. Dzięki temu łatwiej wybierzesz instrument dopasowany do miejsca, budżetu i planów muzycznych.

Czym różni się pianino od fortepianu pod względem budowy?

Najprościej zacząć od wyglądu. Fortepian ma orientację poziomą, długi korpus i stoi na trzech nogach, często ustawiony bliżej środka pomieszczenia. Pianino jest pionowe, znacznie węższe, przypomina wysoką szafkę i zwykle stoi przy ścianie. Ta różnica nie jest kosmetyczna. Wynika bezpośrednio z ułożenia strun oraz wielkości pudła rezonansowego.

W fortepianie struny rozpięte są poziomo na stalowej ramie, a pudło rezonansowe ma dużą powierzchnię. Dzięki temu instrument potrzebuje sporo miejsca w głąb pokoju. Pianino ma struny ustawione pionowo, równolegle do ściany. To rozwiązanie pozwala uzyskać sporą długość strun przy znacznie mniejszej głębokości korpusu, dlatego pianino łatwiej zmieścić nawet w niewielkim pokoju.

Rozmiary pianin i fortepianów

Różnica w konstrukcji przekłada się na konkretne wymiary. Fortepiany mierzy się od początku klawiatury do końca pudła rezonansowego. Spotkasz między innymi fortepiany gabinetowe, salonowe, półkoncertowe i koncertowe, które różnią się długością, a co za tym idzie – głośnością i pełnią brzmienia. Pianina mają mniejszą rozpiętość rozmiarów, ale tu także znajdziesz modele kompaktowe i wyższe, o nieco głębszym dźwięku.

Przykładowe długości fortepianów wyglądają tak:

• fortepiany gabinetowe – ok. 140–160 cm,
• fortepiany salonowe – ok. 160–210 cm,
• fortepiany półkoncertowe – ok. 210–240 cm,
• fortepiany koncertowe – powyżej 240 cm.

Najdłuższy seryjnie produkowany fortepian na świecie – Fazioli F308 – ma aż około 308 cm długości. Dla porównania, typowe pianino bez trudu zmieścisz wzdłuż ściany w salonie czy pokoju dziecka, co było jednym z powodów jego popularności w mieszczańskich domach XIX wieku.

Mechanizm i repetycja dźwięku

W obu instrumentach naciśnięcie klawisza powoduje uderzenie młoteczka w strunę, ale mechanizm fortepianu pozwala na coś szczególnego: bardzo szybką repetycję tego samego dźwięku. Młoteczek uderza w strunę, natychmiast się od niej odbija i zatrzymuje w odległości zależnej od siły uderzenia. To rozwiązanie sprzyja grze w szybkim tempie, typowej dla wirtuozowskiego repertuaru koncertowego.

W pianinie mechanizm działa w podobny sposób, lecz w pionie. Powtórzenia są możliwe, ale szybkość reakcji zwykle jest nieco mniejsza. Dla osoby zaczynającej naukę nie będzie to dużą przeszkodą. Różnicę mocniej odczuje pianista zaawansowany, który gra skomplikowane pasaże i potrzebuje maksymalnie precyzyjnej kontroli nad repetycją.

Jak brzmi pianino, a jak fortepian?

Na brzmienie wpływają głównie długość strun i wielkość pudła rezonansowego. Fortepian ma je znacznie większe, dlatego jego dźwięk jest głośniejszy, bardziej nośny i głęboki. Wrażenie wzmacnia możliwość podniesienia dekla, co otwiera drogę dla fali dźwiękowej i sprawia, że instrument wypełnia salę koncertową.

Pianino gra ciszej, z mniejszą ilością niskich tonów, ale za to dobrze sprawdza się w mieszkaniach i mniejszych salach. Przy dobrze zestrojonym instrumencie i zadbanym mechanizmie dźwięk pianina może być bardzo szlachetny. Stąd też często spotykane są zadbane pianina renomowanych firm w domach, szkołach muzycznych czy małych salach prób.

Stan techniczny a brzmienie

Różnice w dźwięku nie zależą tylko od modelu. Stary, zaniedbany fortepian z wytartym filcem na młoteczkach i zardzewiałymi strunami może zabrzmieć gorzej niż dobrze utrzymane pianino. Odwrotnie, starannie odrestaurowany fortepian koncertowy potrafi onieśmielić mocą i barwą nawet przy lekkim dotknięciu klawiatury.

Przy oglądaniu instrumentu warto więc pytać o historię serwisową. Stroiciel czy technik pianinowy szybko oceni stan filców, strun, młoteczków i ramy. Dla kupującego przekłada się to na przyszłe koszty i realną jakość brzmienia, którą usłyszysz w swoim pokoju, a nie tylko na papierze.

Fortepian w dobrym stanie zawsze pokaże pełnię możliwości dopiero w odpowiedniej akustyce, natomiast zadbane pianino potrafi zaskoczyć bogactwem dźwięku nawet w małym mieszkaniu.

Jak działają pedały w pianinie i fortepianie?

Pedały to często niedoceniany element, a mocno wpływają na charakter gry. W fortepianach najczęściej spotykamy trzy pedały, w pianinach zwykle dwa lub trzy, ale ich funkcje nieco się różnią. Warto je dobrze poznać, żeby świadomie korzystać z możliwości instrumentu.

Pedały w fortepianie

W fortepianie prawy pedał to pedał forte. Po jego wciśnięciu wszystkie tłumiki podnoszą się jednocześnie, więc dźwięk trwa po zwolnieniu klawisza. Pozwala to podtrzymać akordy, tworzyć szerokie plamy dźwiękowe i swobodnie prowadzić kolejne linie melodyczne w obu rękach. Ten pedał jest używany najczęściej, praktycznie w każdym stylu.

Lewa strona to pedał piano. Jego zadaniem jest stłumienie i zmiękczenie dźwięku. W fortepianie wciskając lewy pedał, przesuwasz cały mechanizm lekko w bok. Młotki zaczynają uderzać w mniejszą liczbę strun w chórze (na przykład 2 z 3), co delikatnie przycisza i przyciemnia barwę. Trzeci, środkowy pedał – sostenuto – występuje zwykle w droższych modelach. Zatrzymuje on podniesione tłumiki tylko dla aktualnie naciśniętych dźwięków, co przydaje się w bardziej złożonych fakturach, głównie w zaawansowanym repertuarze.

Pedały w pianinie

Większość pianin ma dwa pedały. Prawy to również pedał forte, działający podobnie jak w fortepianie – przedłuża brzmienie zagranych dźwięków. Lewy pedał w pianinie także delikatnie wycisza instrument, ale w inny sposób niż w fortepianie. Po jego naciśnięciu belka spoczynkowa młotków przesuwa się bliżej strun, przez co młotki pokonują krótszą drogę i uderzają z mniejszą energią.

W nowoczesnych pianinach często pojawia się trzeci, środkowy pedał. Tu jego rola bywa inna niż w fortepianie: to tzw. pedał wyciszający. Po wciśnięciu między młotki a struny wsuwany jest pasek filcu, co sprawia, że instrument gra bardzo cicho. Taki pedał bywa bezcenny w blokach i domach z cienkimi ścianami, bo pozwala ćwiczyć wieczorami bez przesadnego hałasu.

W przedwojennych pianinach zamiast środkowego pedału często montowano gałkę moderatora z boku klawiatury, która dawała podobny efekt wyciszenia.

Jak wygląda historia pianina i fortepianu?

Historia tych instrumentów ciągnie się przez stulecia i łączy kilka wcześniejszych konstrukcji klawiszowych. Fortepian wywodzi się przede wszystkim z klawikordu. Pierwszy znany egzemplarz powstał około 1720 roku, a jego twórcą był Bartolomeo Cristofori – włoski konstruktor związany z dworem medycejskim. Początkowo nowy instrument nie zachwycił szerokiej publiczności, ale wzbudził zainteresowanie w węższym gronie muzyków i budowniczych.

Z czasem pomysłem Cristoforiego zaczęli zajmować się kolejni twórcy i producenci. Fortepian trafił w ręce takich postaci jak Ludwig van Beethoven oraz londyński producent Broadwood. Konstrukcja rosła, wzmacniano ramę, wydłużano struny, poszerzano klawiaturę. W efekcie instrument stopniowo nabierał mocy i charakteru, które kojarzymy dziś z fortepianem koncertowym.

Historia pianina

Pianino ma nieco inne korzenie. Łączy cechy klawicyterium (czyli niejako pionowego klawesynu) oraz klawikordu. Za jednego z twórców pianina uważa się Jana Schmidta, a pierwsze znane konstrukcje pochodzą z końca XVIII wieku. Początkowo były to raczej eksperymenty z ustawieniem mechanizmu pionowo, które miały zaoszczędzić miejsce i uprościć transport.

W XIX wieku, wraz z rozwojem mieszczaństwa, pianino stało się symbolem domowej muzykalności. Szczególnie w bogatych domach nauka gry na pianinie była dla kobiet czymś w rodzaju obowiązku towarzyskiego. Instrument w salonie nie tylko pozwalał grać, lecz także świadczył o statusie rodziny. Popularność pianina brała się z połączenia trzech cech: niższej ceny, mniejszego rozmiaru i przyjemnego, pełnego brzmienia, wystarczającego do salonowych koncertów.

Co wybrać – pianino czy fortepian?

Decyzja wcale nie sprowadza się tylko do pytania: „który instrument brzmi lepiej”. W praktyce muzycy i rodzice młodych uczniów biorą pod uwagę trzy rzeczy: dostępną przestrzeń, budżet i oczekiwaną jakość dźwięku. Każdy z tych czynników może przeważyć na korzyść innego instrumentu, dlatego warto przeanalizować sytuację krok po kroku.

Przestrzeń w mieszkaniu

Fortepian z racji długości wymaga sporej powierzchni. Potrzebujesz miejsca nie tylko na sam korpus, lecz także na komfortowe ustawienie stołka i swobodny dostęp. Fortepian rzadko stawia się przy samej ścianie. Częściej stoi bliżej środka pokoju, dzięki czemu dźwięk lepiej się rozchodzi, a instrument staje się wizualną ozdobą wnętrza.

Pianino w tej kwestii jest o wiele prostsze. Można je dosunąć do ściany, łatwiej też umieścić w rogu pomieszczenia. To duże ułatwienie dla osób, które chcą mieć akustyczny instrument w bloku czy małym domu. W wielu mieszkaniach to właśnie dostępna przestrzeń przesądza o wyborze pianina, nawet jeśli serce ciągnie w stronę fortepianu.

Budżet i różnice cenowe

Fortepian jest najczęściej droższym i bardziej ekskluzywnym instrumentem. Wysoka cena wynika z większej ilości materiałów, dłuższego czasu produkcji, a także prestiżu marek specjalizujących się w budowie fortepianów koncertowych. Z kolei pianino bywa bardziej osiągalne finansowo dla większości początkujących muzyków i rodzin.

Przy oglądaniu ogłoszeń trzeba jednak patrzeć szerzej niż tylko na nazwę instrumentu. Zdarza się, że nowe pianino renomowanej firmy ma większą wartość niż stary, nieodrestaurowany fortepian, który wymaga gruntownej naprawy. Ważny jest stan techniczny, rok produkcji, producent i to, czy instrument był regularnie strojony. Dobrym przykładem są sytuacje, gdy zadbane pianino w średniej klasie cenowej daje realnie lepszą jakość gry niż „okazyjnie tani” fortepian z poważnymi zaniedbaniami.

Fortepiany w niższym budżecie

Osoby, które dysponują większą przestrzenią, ale mniejszym budżetem, często pytają: czy jestem skazany na pianino, jeśli marzę o fortepianie? Producenci od lat szukają odpowiedzi na to pytanie. Wiele dużych marek stworzyło tańsze linie fortepianów, przeznaczone dla początkujących i średniozaawansowanych pianistów – przy zachowaniu wysokich standardów jakości.

Dobrym przykładem jest Steinway & Sons, który oprócz głównej linii proponuje serie Essex i Boston – projektowane z myślą o ambitnych muzykach, lecz produkowane w inny sposób, często w tańszych lokalizacjach. Podobną drogą poszły firmy C. Bechstein (linia W. Hoffmann) czy Seiler, oferując instrumenty z nieco prostszym wykończeniem, ale wciąż o solidnym brzmieniu. W praktyce oznacza to, że przy rozsądnym budżecie możesz znaleźć fortepian gabinetowy, który dobrze zagra w domu, bez konieczności inwestowania w topowy model koncertowy.

Jeśli porównujesz konkretne instrumenty, pomocne może być zestawienie kilku parametrów. Taka prosta tabela ułatwia podjęcie decyzji:

Zanim kupisz instrument, warto zadać sobie kilka pytań: ile realnie masz miejsca, jak często będziesz grać, czy planujesz długą naukę, a może już pracujesz jako muzyk. Szczera odpowiedź pomoże wybrać między pianinem a fortepianem nie tylko sercem, ale i głową.